Biểu đồ Xương Cá là gì và cách ứng dụng trong Tư duy thiết kế

Trong quá trình học UI/UX hay tư duy thiết kế (design thinking), cũng như khi thực hiện các project thực tế, bạn sẽ thường xuyên gặp phải những vấn đề mà nếu chỉ dùng giải pháp bề mặt thì không mang lại hiệu quả lâu dài, mà bạn cần một cách tiếp cận có hệ thống để tìm ra nguyên nhân thực sự.

Biểu đồ xương cá chính là công cụ đơn giản, trực quan và cực kỳ hữu ích giúp bạn làm điều đó. Còn được gọi là Fishbone Diagram hay Ishikawa Diagram, đây là một trong những phương pháp phân tích nguyên nhân phổ biến nhất, rất phù hợp cho người mới học design thinking, sinh viên thiết kế và những ai đang tự học kỹ năng giải quyết vấn đề.

I. Biểu đồ xương cá là gì?

Biểu đồ xương cá là một sơ đồ hình xương cá dùng để phân tích nguyên nhân dẫn đến một vấn đề cụ thể (effect/problem).

Công cụ này do giáo sư Kaoru Ishikawa sáng tạo vào thập niên 1960 tại Nhật Bản, ban đầu phục vụ cho quản lý chất lượng sản xuất. Ngày nay, nó đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, bao gồm cả thiết kế và UX.

Cấu trúc cơ bản của biểu đồ gồm:

• Đầu cá (bên phải): Vấn đề cần phân tích, được diễn đạt rõ ràng, cụ thể
• Xương sống: Đường thẳng ngang nối từ nguyên nhân đến vấn đề
• Xương chính (các nhánh lớn): Các nhóm nguyên nhân chính (thường 4–6 nhóm, phổ biến là 6M: Man – Con người, Machine – Công cụ/Máy móc, Method – Phương pháp, Material – Nguyên liệu/Nội dung, Measurement – Đo lường, Mother Nature – Môi trường)
• Xương phụ (nhánh nhỏ): Các nguyên nhân chi tiết thuộc từng nhóm lớn

Công cụ này rất phù hợp làm việc nhóm, khuyến khích mọi người cùng brainstorm để liệt kê đầy đủ các nguyên nhân có thể xảy ra.

Ngoài biểu đồ xương cá ra, còn có các sơ đồ phân tích như: User Persona hay Empathy Map!

II. Ý nghĩa và ứng dụng của biểu đồ xương cá

Biểu đồ xương cá dùng để làm gì? Nó giúp bạn chuyển từ việc “chữa triệu chứng” sang tìm và giải quyết nguyên nhân gốc rễ.

Ý nghĩa của biểu đồ xương cá bao gồm:

• Trực quan hóa mối quan hệ nhân – quả một cách rõ ràng, dễ hiểu
• Khuyến khích tư duy hệ thống, tránh bỏ sót yếu tố quan trọng
• Hỗ trợ làm việc nhóm, giảm thiên kiến cá nhân
• Tiết kiệm thời gian khi nhanh chóng xác định được các nguyên nhân then chốt

Trong các lĩnh vực chung, biểu đồ xương cá được dùng để cải tiến quy trình, phân tích lỗi sản phẩm, hay nâng cao trải nghiệm dịch vụ khách hàng.

Biểu đồ xương cá trong tư duy thiết kế (design thinking) đặc biệt phát huy tác dụng ở giai đoạn Empathize (Thấu hiểu) và Define (Xác định vấn đề). Nó giúp đội ngũ thiết kế đi sâu vào insight người dùng, hiểu rõ tại sao người dùng gặp khó khăn, hành vi nào dẫn đến vấn đề, từ đó xây dựng problem statement chính xác trước khi bước vào giai đoạn Ideate.

III. Các mô hình phổ biến và cách áp dụng trong design thinking

Biểu đồ xương cá không chỉ có một kiểu cố định. Tùy theo lĩnh vực, bạn có thể sử dụng các mô hình phân loại nguyên nhân phổ biến sau đây, và điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với tư duy thiết kế.

1. Mô hình 6M (phổ biến nhất trong sản xuất)

• Man (Con người)
• Machine (Máy móc/Công cụ)
• Method (Phương pháp)
• Material (Nguyên liệu)
• Measurement (Đo lường)
• Mother Nature (Môi trường)

Áp dụng trong design thinking: Điều chỉnh để phù hợp với thiết kế:

• Man → Người dùng / Kỹ năng đội ngũ thiết kế
• Machine → Công cụ thiết kế (Figma, Sketch, Adobe XD…)
• Method → Quy trình sáng tạo, luồng design thinking
• Material → Tài nguyên ý tưởng, dữ liệu research
• Measurement → Phản hồi người dùng, metrics UX
• Mother Nature → Ngữ cảnh xã hội, xu hướng công nghệ, văn hóa

Mô hình này giúp khám phá rào cản sáng tạo trong dự án thiết kế một cách toàn diện.

2. Mô hình 4S/5S (phù hợp với dịch vụ và trải nghiệm người dùng)

• Surrounding (Môi trường xung quanh người dùng)
• Suppliers (Nhà cung cấp / Nguồn cảm hứng bên ngoài)
• Systems (Hệ thống quy trình)
• Skills (Kỹ năng của đội ngũ)
• (thêm) Safety (An toàn, bảo mật – nếu cần)

Áp dụng trong design thinking: Rất phù hợp khi phân tích vấn đề trải nghiệm người dùng trong dịch vụ kỹ thuật số, ứng dụng di động, website thương mại điện tử… Mô hình này tập trung mạnh vào yếu tố con người và môi trường sử dụng.

3. Mô hình 7P (Marketing Mix – lý tưởng cho sáng tạo và UX marketing)

• Product (Sản phẩm thiết kế)
• Price (Chi phí phát triển / Thời gian)
• Place (Kênh phân phối / Nền tảng)
• Promotion (Truyền thông, storytelling)
• People (Người dùng & đội ngũ)
• Process (Quy trình design thinking)
• Physical Evidence (Bằng chứng vật lý: prototype, giao diện)

Áp dụng trong design thinking: Hoàn hảo khi bạn làm về UX cho sản phẩm thương mại, ứng dụng cần yếu tố marketing, hoặc phân tích vấn đề ở giai đoạn ideation và validation.

4. Mô hình tùy chỉnh dành riêng cho Design Thinking

Bạn hoàn toàn có thể tự tạo các nhánh phù hợp với dự án của mình, ví dụ:

• Users → Insight từ giai đoạn Empathize
• Process → Lỗi trong Define, Prototype
• Environment → Xu hướng thị trường, bối cảnh xã hội
• Team → Rào cản trong Ideate (thiếu ý tưởng, xung đột quan điểm)
• Feedback → Kết quả từ giai đoạn Test

Cách này linh hoạt nhất, đặc biệt khi bạn tổ chức workshop design thinking nhóm. Chỉ cần ngồi lại cùng team, brainstorm và vẽ trực tiếp lên bảng trắng hoặc Miro.

IV. Cách vẽ biểu đồ xương cá & ví dụ trong thiết kế UI/UX

1. Hướng dẫn cách vẽ biểu đồ xương cá từng bước (dành cho người mới)

Bạn có thể vẽ tay trên giấy A3, bảng trắng, hoặc dùng các công cụ số như Miro, FigJam, Whimsical, Canva, PowerPoint… Dưới đây là quy trình chi tiết:

Bước 1: Xác định rõ vấn đề (Problem Statement) Viết vấn đề cụ thể, đo lường được vào bên phải tờ giấy → đây là “đầu cá”. Ví dụ: “Tỷ lệ hoàn thành thanh toán trên website chỉ đạt 30%”.

Bước 2: Vẽ xương sống Vẽ một đường thẳng ngang từ trái sang phải, mũi tên hướng về phía vấn đề (đầu cá).

Bước 3: Xác định các nhóm nguyên nhân chính Vẽ 4–6 nhánh lớn nghiêng góc khoảng 45–60 độ từ xương sống. Đặt tên cho từng nhánh (dùng mô hình 6M hoặc tùy chỉnh phù hợp với dự án UX). Ví dụ phổ biến trong UI/UX:

• Người dùng (Users)
• Giao diện & Trải nghiệm (Interface/UX)
• Quy trình & Luồng (Process/Flow)
• Nội dung & Thông tin (Content)
• Công cụ & Hiệu suất (Tools/Performance)
• Môi trường & Bối cảnh (Environment/Context)

Bước 4: Brainstorm và bổ sung nguyên nhân chi tiết Với mỗi nhóm lớn, liên tục đặt câu hỏi “Tại sao?” và liệt kê các nguyên nhân cụ thể (xương phụ). Càng chi tiết càng tốt, nhưng nên tập trung vào những yếu tố thực sự có thể ảnh hưởng.

Bước 5: Phân tích và ưu tiên Sau khi liệt kê đầy đủ, nhóm thảo luận để khoanh vùng 3–5 nguyên nhân có khả năng ảnh hưởng lớn nhất → đây là nơi bạn sẽ tập trung cải thiện trước.

2. Ví dụ thực tế trong thiết kế UI/UX

Vấn đề: “Tỷ lệ thanh toán thấp (chỉ 30%)”

Áp dụng biểu đồ xương cá, bạn có thể phân loại như sau:

• Người dùng (Users)
  • Không tin tưởng thanh toán online
  • Thiếu kinh nghiệm sử dụng form thanh toán
  • Lo ngại về bảo mật thông tin thẻ
• Giao diện & Trải nghiệm (Interface/UX)
  • Nút “Thanh toán” không nổi bật
  • Form nhập thông tin quá dài, nhiều trường bắt buộc
  • Không responsive tốt trên mobile
• Quy trình & Luồng (Process/Flow)
  • Quá nhiều bước (5–7 bước)
  • Không có tùy chọn thanh toán nhanh (guest checkout)
  • Bắt buộc phải đăng ký tài khoản
• Nội dung & Thông tin (Content)
  • Phí vận chuyển, chính sách hoàn tiền không rõ ràng
  • Thiếu thông tin về bảo mật thanh toán
  • Thông báo lỗi khó hiểu
• Công cụ & Hiệu suất (Tools/Performance)
  • Trang tải chậm ở bước thanh toán
  • Một số cổng thanh toán hay lỗi
• Môi trường & Bối cảnh (Environment)
  • Người dùng thường truy cập vào giờ cao điểm → mạng yếu
  • Thiết bị cũ không hỗ trợ tốt một số tính năng

Từ biểu đồ này, nhóm UX/UI có thể ưu tiên cải thiện quy trình thanh toán (giảm bước, thêm guest checkout) và thiết kế giao diện form (tối ưu responsive, làm nổi bật nút CTA) – đây thường là hai nguyên nhân có tác động lớn nhất trong thực tế.

Kết luận

Biểu đồ xương cá là công cụ đơn giản nhưng cực kỳ mạnh mẽ giúp người mới học UI/UX và design thinking phân tích vấn đề một cách có hệ thống. Từ việc hiểu biểu đồ xương cá là gì, nắm rõ ý nghĩa của biểu đồ xương cá, đến hướng dẫn cách vẽ biểu đồ xương cá chi tiết và áp dụng qua ví dụ về biểu đồ xương cá thực tế, bạn đã có trong tay một phương pháp hiệu quả để đào sâu nguyên nhân gốc rễ.

Hãy thử ngay lập tức vẽ một biểu đồ xương cá cho vấn đề bạn đang gặp trong dự án cá nhân hoặc bài tập thiết kế. Kết hợp với việc học bài bản qua lộ trình như tại TELOS, bạn sẽ nhanh chóng tiến bộ và tự tin hơn trên hành trình trở thành UI/UX Designer chuyên nghiệp.

Chúc bạn áp dụng thành công biểu đồ xương cá và sớm tạo ra những sản phẩm thiết kế thực sự giải quyết vấn đề cho người dùng