UI vs UX – Liệu có nên phân biệt? Người mới cần biết gì?

UI vs UX – Các khái niệm chung

Nếu bạn là một người mới đang tìm hiểu về các khái niệm như “UI/UX là gì?” hoặc “UI/UX Designer làm những việc gì?” thì có thể bạn sẽ rất dễ va vào bài viết này. Hồi mình mới gặp khái niệm này mình cũng có nhiều mơ hồ và cả những nhận định sai lầm, có cả nhiều thứ mà phải sau nhiều năm làm nghề, giảng dạy mình mới được làm rõ. Nên bài viết này là để gửi gắm tí kinh nghiệm cho những ai chưa hoặc mới bắt đầu.

Có lẽ các bạn đã nghe nhiều về nghề này, nhưng rõ ràng là luôn có cảm giác làm UI và UX là 2 việc khác nhau. Một phần có thể vì cách gọi tên “UI/UX” – nghe nó có cảm giác như 2 bộ phận công việc và dễ liên tưởng tới mấy cái khái niệm đối xứng như “Nội thất – ngoại thất” hay “FrontEnd – BackEnd”. Từ đó dễ có những câu hỏi theo kiểu “làm nghề này thì sẽ làm cái nào nhiều hơn? UI hay UX?” “em muốn học mà chỉ làm UI thôi, không cần đụng tới UX thì học gì?”. Mấy cái này hy vọng sau khi đọc xong bài viết mọi người sẽ cảm thấy dễ định hướng hơn.

Đọc thêm về UI UX:

• UI UX Là Gì Và Học Xong UI/UX Design Thì Sẽ Làm Gì?
• Thiết kế UI/UX bằng phần mềm gì? Cẩm nang chọn công cụ chuẩn cho người mới
• Problem Statement là gì? Cách xác định cho người mới học UI/UX

Đầu tiên chúng ta hãy nói về định nghĩa, cần bắt đầu với cái này để có cơ sở cho những thứ tiếp theo:

UI là gì?

User Interface (UI) là giao diện người dùng, hay được gọi tắt là giao diện. Không cần phải ví dụ quá nhiều vì bạn sẽ hiểu là một giao diện sẽ trông như thế nào khi tiếp xúc với 1 website, một mobile app. Nó chính là phần hiển thị, màu sắc và phong cách để một sản phẩm có thể trình bày ra các chức năng, cách sử dụng và làm việc với một người dùng. Mở rộng hơn xíu, giao diện có thể được thể hiện trên cả những sản phẩm vật lý nữa cơ. Ví dụ: cái remote điều khiển máy lạnh tivi của bạn, một hệ thống thao tác trên tay lái xe máy để bạn có thể bật đèn, bấm còi, khởi động xe.

Giao diện là thứ ta sẽ tiếp xúc ngay khi chạm vào sản phẩm, do đó nó chính là cái người ta dùng để đánh giá sản phẩm ngay phát đầu tiên gặp gỡ, nó y như dung nhan một con người, xinh đẹp cái là ai cũng muốn bầu bạn hoặc chơi cùng. Điều này tạo nên tầm quan trọng của giao diện vì nó chính là thứ để người khác “nhìn mặt mà bắt hình dong” sản phẩm. Một giao diện tệ về khía cạnh này hay khía cạnh khác có thể sẽ là rào cản lớn của một sản phẩm dù nó có tốt đến đâu. Y như kiểu bạn chạy ngang cái quán kia, thấy nhìn từ ngoài vào nó xập xệ quá và quyết định lướt qua luôn dù trong đó có bán một món ăn ngon nhất cái thành phố thì ở khoảnh khắc đó bạn cũng không quan tâm.

Vậy Thiết kế UI là gì?

Trong cụm “UI/UX Designer”, chữ UI ở đây đại diện cho nhiệm vụ “thiết kế giao diện“. Bằng tất cả kĩ năng chuyên môn, khả năng sáng tạo và công sức mày mò, bạn sẽ phải tạo ra một UI khiến người dùng lựa chọn, sử dụng sản phẩm và làm nhiều thứ khác theo mong muốn của công ty. Nói chung phần này sẽ có nhiều thể loại công việc nhưng trọng tâm của nó là về khía cạnh thẩm mỹ và bố cục, đây là ưu tiên đầu tiên. Ở khái niệm UI, bạn sẽ khá dễ dàng hình dung về loại hình công việc này, vì thứ chúng ta đang tạo ra nó rõ ràng, nó có hình tướng và nó có thể đánh giá được. Nó đẹp hay xấu, nó xanh hay đỏ, nó rối rắm hay gọn gàng… Nếu bạn làm không tốt thì người ngoài nhìn vào cũng đánh giá được.

Sau thẩm mỹ sẽ là gì? sẽ là các vấn đề về bày trí, dễ sử dụng, hoạt động có logic không v.v… nhưng bạn biết gì không? nó chính là khía cạnh tiếp theo mà chúng ta sắp bàn tới.

UX là gì?

User Experience (UX) là trải nghiệm người dùng, về nghĩa rộng nó là tổng thể tất cả những “trải nghiệm” mà một người dùng sẽ có khi tiếp xúc, sử dụng và nhận được sự hỗ trợ của sản phẩm. Trải nghiệm tốt, người ta sẽ thích xài sản phẩm của bạn và trả thêm nhiều tiền cho nó. Trải nghiệm tệ, người ta sẽ khổ sở sử dụng, lặng lẽ rời đi tìm một giải pháp khác hoặc ghê hơn là họ chê bai và phốt nó. Trải nghiệm của một ai đó về sản phẩm của bạn tương đối vô hình (ví dụ: trải nghiệm của tôi với việc mở hoài mà cái app không bật lên chẳng hạn), nó có phạm vi rộng và trừu tượng (ví dụ: tôi đặt xe, thanh toán xong rồi nhưng đợi hoài tài xế không tới, ủa có phải là app bạn lừa tôi không?), và đôi khi nó cũng rất nhỏ nhặt và chi li (sao bấm vô cái nút mà nó không phản ứng gì vậy? hư rồi hả?). Chính vì lý do này nên giải thích về UX cho một người mới sẽ khá là khó, ít nhất là khó hơn UI khá nhiều, vì nó trừu tượng hơn.

Công việc “làm UX” hay UX Design là gì?

Làm UX, hay chính cụm chữ UX trong “UI/UX Designer” cũng vì vậy là một tổ hợp rất rất nhiều loại hình công việc, nhưng mục tiêu chính sẽ là “cải thiện trải nghiệm của người dùng với sản phẩm của chúng ta“. Bạn sẽ phải thiết kế những hướng đi và cách thức người ta tìm thấy giải pháp, giải quyết vấn đề và chi trả cho các dịch vụ mà họ sử dụng, bạn đồng thời phải chăm lo cho từng sự “vô tri” của khách hàng, viết rõ ra hoặc đặt mọi thứ ở nơi người ta có thể thấy. Phương châm của người làm UX nếu có thể gom lại thành một câu, thì đó sẽ là “don’t make me think” – đây cũng là tựa đề một cuốn sách gối đầu giường của người làm UX nói riêng và thiết kế nói chung.

Đây cũng chính là điểm mấu chốt mà nhiều sự nhầm lẫn ở giai đoạn đầu sẽ xảy ra. Xin phép liệt kê nhè nhẹ ra để bạn có thể nghiềm ngẫm mà phá bỏ dần:

• UI là lớp bề mặt, UX là những gì bên dưới – Không phải, chính xác là UI là bề mặt, UX là tất cả mọi thứ cảm nhận xung quanh
• UI là làm đẹp, UX là làm cho dễ xài: không phải, chính xác thì UI cũng bao gồm cả đẹp và dễ xài, còn UX là tất cả mọi thứ khiến cho nó dễ xài, xài tốt và đem lại lợi ích cho tất cả các bên.
• Làm UI thì không cần làm UX, và ngược lại: Không, làm UI là làm một nhóm việc có phạm vi, làm UX là một kiểu tư duy công việc mà tất cả các đầu việc đều hướng tới.
• … còn gì nữa ta? để từ từ bổ sung thêm nha… tại viết tới đây thì bí =))

Một ví dụ lớn cho dễ hình dung về UI vs UX

Có rất nhiều kiểu ví dụ để phân biệt UI vs UX rồi. một trong những cái kinh điển nhất là thông qua chiếc thìa (muỗng) hình bên dưới. Nhưng có lẽ nó vẫn còn hơi đơn giản (vì đây là 1 sản phẩm vật lý luôn, nó rất đơn giản, trọn vẹn và hiệu quả). Vậy nên để nói về góc nhìn người làm thiết kế hay các đầu việc liên quan tới thiết kế chúng ta có thể sẽ không nói hết được thông qua ví dụ đơn giản đó.

Ví dụ về chiếc muỗng để dễ hình dung

Digital product là một thứ phức tạp hơn, nó có nhiều ngõ ngách, không gian, đường đi nước bước hơn, nên quy trình tạo ra sản phẩm mà ngắn gọn như vậy thì sẽ không thấy hết. Mình nghĩ ra một thứ vừa vật lý, vừa dịch vụ, vừa có cả đường đi, kịch bản để các bạn dễ hình dung hơn nè: Đó là mấy cái nhà ma, escape room đồ đó.

Dành cho ai chưa biết thì loại hình dịch vụ này là một kiểu trò chơi nhập vai. Bạn hoặc một nhóm bạn trở thành người chơi và sẽ trả tiền để mua lấy cái trải nghiệm khám phá. Các bạn sẽ tham gia vào một không gian giả lập, có thể là một chuỗi các phòng theo chủ đề nào đó (rùng rợn, ma ám hoặc trinh thám bí ẩn…), và tìm cách thoát ra khỏi đó hoặc đạt được một mục đích theo cốt truyện xây dựng sẵn. Nếu phá đảo được game, bạn có thể có phần thưởng hoặc giấy chứng nhận và quan trọng là quá trình chơi đó đã tạo ra những cảm xúc hay ho cùng bạn bè.

Người đứng sau hành trình trải nghiệm và lý thú của bạn cùng những người bạn thân kia là ai? Vâng, đó là một hoặc một nhóm nhà thiết kế. Cái họ làm là “thiết kế trải nghiệm” cho những người chơi, và điều đó gồm rất nhiều hạng mục đúng không? Bạn có tò mò họ đã làm những gì không? Mình liệt kê thử sơ sơ nha:

• Họ nghiên cứu xem những ai sẽ đến chơi, những người đó ra sao, bao nhiêu tuổi, thích gì và sẽ sẵn sàng trả tiền cho một trải nghiệm thế nào, bao nhiêu tiền thì ok.
• Họ lên ý tưởng cho một màn chơi, nó nên có chủ đề gì, điều gì thì cuốn hút và gây háo hức muốn chơi cho nhóm người kể trên?
• Họ lên khung sườn cho kịch bản của trải nghiệm và dàn trải nó lên không gian các phòng, các lối đi, chỗ nào thì nên lộ rõ hướng đi, chỗ nào nên giấu và cách nào để người ta tìm ra hướng đi tiếp. Sao để nó vừa đủ hào hứng, không quá khó quá dễ.
• Họ lên kế hoạch cho các trường hợp, ví dụ người ta chơi thấy khó quá muốn bỏ thì sao, rồi lỡ dễ quá ko thích nữa thì sao? lỡ hù một cái người kia xỉu thì sao… v.v…, bí quá thì có ai trợ giúp gì không? Rồi thậm chí lỡ đang chơi mà… mắc vệ sinh thì sao =))?
• Họ quyết định ánh sáng, màu sơn tường, các loại nội thất nên dùng để hợp chủ đề và để thoả mãn các kế hoạch đã liệt kê ở trên để người chơi có cảm giác tốt nhất, cách bày trí không gian sao cho người chơi đi được theo “lộ trình mơ hồ” để đến đích. Thiết kế này cũng cần đồng thời thẩm mỹ, đẹp đẽ để người chơi nhập vai vào câu chuyện khi lên hình quảng cáo trông phải bắt mắt nhất.
• Họ cho người chơi thử, phản hồi và cải thiện tất cả mấy cái vừa nói ở trên, từ lúc nó chưa ra mắt, đến lúc nó đã đi vào hoạt động vẫn phải cải thiện thêm. Cái nào lường trước thì xử lý, cái nào không lường được thì ứng phó thế nào?

Quy trình thiết kế một phòng chơi escape room cũng rất thú vị và đáng học hỏi

Cả 6 mục trên là một minh hoạ gọn gàng, khái quát về UX Design, và mục thứ 5 ở trên là UI Design. Thậm chí trong thực tế còn thêm gì mà chúng ta có thể thêm vào sản phẩm/dịch vụ để người chơi cảm thấy thích thú hơn, trải nghiệm phê hơn và quay lại, rủ thêm bạn đến. Không giới hạn đúng không? tất cả đều là “làm UX” đó. Không có cái gọi là UX vs UI, mà bạn chỉ thấy những nhóm việc để hướng tới cái tốt hơn của quá trình sử dụng sản phẩm.

Bạn quan tâm và muốn xem thử một quy trình xây một escape room không? xem bài viết này nha

Ví dụ này sẽ giúp bạn vừa dễ hình dung, vừa thấy được hết các vai trò của một nhà thiết kế trong việc tạo ra một sản phẩm thành công. Điểm tương đồng rất lớn của digital product và escape room đó là nó có tính sản phẩm/dịch vụ đồng thời. Bạn vừa có một căn nhà với các phòng ốc một cách rất trực quan, đồng thời cũng phải tạo ra một hành trình của người dùng vừa cá nhân hoá vừa tổng thể, thứ rất mơ hồ và không có phạm vi rõ ràng.

Giờ hãy tưởng tượng, một sản phẩm với nhiều trang màn hình, các cách thức hoạt động từ đơn giản tới phức tạp và lượng người dùng đồng thời có khi lên tới vài trăm ngàn, sinh ra nhiều triệu kịch bản khác nhau. Vai trò của thiết kế trong việc tạo ra một sản phẩm thành công lớn lắm không đùa đâu.

Giờ thì sao rồi? Hy vọng bạn đã bắt đầu cảm nhận được về cái hình khối thật sự đằng sau lầm tưởng “UI vs UX” ban đầu của mình.

vậy UI vs UX – Phân biệt khi nào?

Sau khi miêu tả ở trên, chúng ta sẽ tạm cảm nhận được rằng: hoạt động công việc thường ngày của UI/UX Designer sẽ không có một lằn ranh cho nhóm tác vụ UI vs UX riêng biệt. Đó là một chuỗi các hoạt động phát triển sản phẩm và cải thiện những điểm đặc thù. Tư duy của UX sẽ tồn tại trong các đầu việc làm UI và tư duy bố cục UI cũng cần xuất hiện ở quá trình làm UX. Thậm chí nếu chia rạch ròi chúng ta còn có cả cái gọi là UX cho UI và UX Process (đọc thử nhé).

Vậy nên UI/UX Designer hay thậm chí chức danh chỉ là UI Designer thì vẫn cần có tư duy UX. Vì vậy, UI/UX Designer sẽ không có một sự tách rời trong quá trình làm việc của mình, rằng là khi này sẽ chăm chăm vào UI và khi kia sẽ là UX. Có khác chăng thì có thể tuỳ vào quy mô tổ chức, mô hình sản phẩm và cách định danh của công ty nào đó mà những nhân sự cụ thể sẽ có những đầu việc khác nhau.

Vậy nên có một hiểu lầm tiếp theo sẽ lại được làm rõ ở đây:

• UI Designer thì chỉ cần làm UI, còn UI/UX Designer thì phải làm cả UI và UX: Chưa chắc, thật ra khi UI Designer vẽ ra giao diện, bạn ấy cũng cần phải tư duy UX để tối ưu các thiết kế giúp hỗ trợ tốt cho trải nghiệm của người dùng (ví dụ: tuân thủ design system để đảm bảo sự nhất quán), và nhiều khi scope của UI ở cty này và UI/UX Designer ở cty kia cũng là như nhau.
• UI/UX Designer sẽ làm việc y như nhau ở mọi nơi: Thật ra chức danh mang tính tương đối, nó khái quát kì vọng của người ta về bạn nhưng không hoàn toàn miễn trừ bạn khỏi các đầu việc liên quan. Muốn biết scope công việc của mình thế nào cần phải hỏi kĩ hơn về sản phẩm, môi trường đội ngũ và quy trình cùng đầu vào, đầu ra của công việc mà bạn sẽ phải làm. Khi đó bạn mới biết tỉ trọng các loại hình công việc mà bạn cần đảm nhiệm là gì.

Một vài chức danh độc lập bạn có thể sẽ gặp hoặc trở thành

Vẫn là UI và UX nhưng giờ hãy nhìn vào những chức danh khác xung quanh bạn, một UI/UX Designer có thể trở thành những vai trò này trong quá trình phát triển bản thân. Hoặc trong quá trình bạn đã đi làm thì sẽ dần tìm kiếm ra các loại đầu việc mà bản thân cảm thấy hợp lý, yêu thích, bạn có thể phát triển trở thành:

UX Researcher/specialist: Đây sẽ là một chức danh/vai trò chuyên nghiên cứu UX và trả về các kết quả, sau đó có thể tự thiết kế các kịch bản, luồng người dùng và các wireframe sản phẩm để làm tốt nhất có thể phần trải nghiệm này. Nếu so ngược lên ví dụ về sản phẩm escape room ở phần trước, chúng ta sẽ thấy những nhân sự UX Researcher hoặc Specialist sẽ là người làm các đầu việc từ 1 tới 4. Họ nghiên cứu người dùng, tìm cách tạo ra kịch bản phù hợp và thiết kế cấu trúc sản phẩm, các flow dùng cho người dùng cảm thấy ổn, hay và ở lại lâu hơn với sản phẩm.

UI Visual Designer: Đây là vai trò của người tập trung thật sâu vào việc làm ra giao diện đẹp, thẩm mỹ, hài hoà dựa trên các đề bài đầu vào (wireframe, giao diện cũ của app). Đây cũng rất hay là trạm dừng ở đoạn đầu của các bạn mới bước chân vào UI/UX Designer nếu xuất phát của bạn là graphic designer hoặc các nhóm ngành chuyên về thẩm mỹ. Ở vai trò này bạn có thể nhận được các bản vẽ wireframe, các userflow đã khá rõ ràng và là kết quả của quá trình nghiên cứu UX chi tiết, bạn sẽ làm sao để giao diện cuối cùng đẹp, hài hoà và thể hiện tốt nhất ở phần nhìn (nó chính là hạng mục số 5 của ví dụ về escape room).

Với vai trò này nếu bạn cảm thấy chỉ muốn tập trung làm đẹp cho giao diện thôi, không nặng đầu suy nghĩ nhiều về các nghiên cứu người dùng hay các tác vụ quá sâu vào UX, thì hướng đi này khá hợp lý.

Product Designer: Chức danh mang phạm vi bao quát hơn, vì dù thiết kế UI vs UX thế nào thì mục đích cuối cùng vẫn là thiết kế ra một sản phẩm xịn. Đây là một cái tên còn mới, nghe ít trực diện hơn UI/UX Designer nhưng lại là xu thế mới. TELOS Academy cũng đang đào tạo ra những nhân sự kiểu này. Tuỳ vào môi trường làm việc, nhưng nếu nói một cách mặc định thì yêu cầu của một Product Designer sẽ cao hơn UI/UX, và mối quan tâm trong công việc của một Product Designer cũng sẽ bao quát hơn. Bạn có thể xem hình dưới.

Tại sao lại có 2 khoá học riêng biệt? UI vs UX?

Tại TELOS Academy, chúng mình có hai khoá học ở tầng tư duy chuyên môn, một lớp là “Nền tảng thiết kế UI” và một lớp là “nhập môn thiết kế UX”. Hai khoá này hay được gọi tắt là lớp UI và lớp UX. Sự chia tách này là để đảm bảo lộ trình học của mọi người là một quá trình phát triển theo từng tầng tư duy từ lúc chưa biết gì, đến lúc làm ra được một sản phẩm và bắt đầu cải thiện những tính năng của sản phẩm.

Vì vậy 2 lớp này được tác ra để phân bổ mục tiêu học tập phù hợp, tối ưu lượng kiến thức xuất hiện trong quá trình học tập và tạo ra các thành quả (showcase/portfolio) thể hiện được giá trị của bản thân sau khi học tập. Sau cùng thì khi kĩ năng đã có, góc nhìn về chuyên môn đã được mở ra thì học viên sẽ tự có những ứng dụng hoặc lựa chọn phù hợp khi bước vào thị trường lao động.

Người học cần làm gì?

Đọc đến đây hẳn là bạn đã rất chăm chú và quan tâm đến khía cạnh UI vs UX nói riêng, hay thật sự quan tâm đến việc trở thành một UI/UX Product Designer nói chung. Vậy bạn hãy nghĩ về một lộ trình học hành và rèn luyện bản thân từng bước, dù là học với trung tâm hay là tự học qua thực hành. Bạn hãy:

• bắt đầu với việc học về công cụ chính của lĩnh vực (Figma)
• song song đó thì nên tìm hiểu về cấu trúc của ngành và vai trò của UI/UX Product Designer khi tham gia công việc
• học các quy tắc và kỹ thuật chuyên môn (UI Design và UX tổng thể)
• học về việc làm ra các sản phẩm cụ thể (Web hoặc App)
• học để phát triển các tư duy của các vai trò xung quanh như Dev, Product Manager/ Owner để có tư duy tổng thể.

Đăng ký một lộ trình toàn năng 12 tháng tại TELOS Academy để trở thành UI/UX product designer, rút ngắn khoảng cách từ bước newbie tới sự nghiệp bằng cách điền form ngay dưới đây.